Xuan Tri An Van Thi Hu - ai Chung Xuan Tay T 2001

MUA XUAN VA AM NHAC

Trng Quynh Hanh

"Vai net tieu bieu trong sinh hoat van hoa cua ngi Viet: Tieng Sao Dieu"

Van minh Viet Nam thuoc ve nen van minh thc vat (civilisation vegetale): tre, na, bau, b, khoai, qua, gao v.v... tat ca cac loai thc vat nuoi song con ngi, hai hoa vi thien nhien va t o nay sinh ra nen am nhac dan gian noi rang van hoa dan gian (vietnam folklore) noi chung.

Dan toc hoc da tren ba yeu to la van hoa vat chat, van hoa tinh than, va van hoa xa hoi va dan toc hoc can co s ho tng lien nganh khoa hoc khac la khao co hoc va s hoc a ly hoc.

  • VIET NAM KH HAU GIO MUA

Viet Nam nh chung ta a biet la trong vung nhiet i, va A nhiet i va trong vung Chau A gio mua, gio theo mua chu ky. gio mua do t ch Hy Lap Muasin ngha la mua, la nhng gio mua thoi eu an hang nam. Con ng van tai hang hai ma ngi ta co the at ten la Con ng Cua Gio Mua chay t Trung Quoc en a Trung Hai bang cach doc theo nhng b bien cua Viet Nam, Cham va nhng x khac cua Nam va ong Nam A Chau. Nhng cuoc xam lang bang ng bien cua ngi Java, Khmers (Cambodge), Ma Lai, Mong Co, va nc Cham xam lang Viet Nam a c "ieu chnh" theo gio mua thuan li cho nhng viec ieu ong quan bang thuyen va tau buom. Thi ky chien tranh gia Cham va Viet Nam hay trong nhng cuoc noi chien gia Chua Trnh mien Bac va Chua Nguyen mien Nam vao the ky 17 va trong nhng tran chien gia nha Nguyen chong lai Tay Sn vao the ky 18 la do gio mua. Ngay ca trong tran chien Viet Nam, do o oc Rigault de Genouilly, ch huy ham oi Phap a quyet nh ri a Nang (Tourane) e xam chiem mien Nam khi co gio mua dan ong ta ti Nam Viet de dang hn. Gio mua tr nen mot ngi than, quen biet lau ngay doi vi dan chung Viet Nam, va gio mua anh hng sau am qua van hoa dan gian, th truyen mieng do khau kh, ng khau thanh th cua tam hon hoa bnh dan Viet Nam. Thi Trnh-Nguyen phan tranh co cau ca dao: Lay Tri Cho Chong Gio Nom...

Thuoc ve i song van minh tre, na nen cay tre co anh hng sau am en i song van hoa tinh than cua ngi Viet. Tre e lam nha, dung cot keo, gac on dong, lam gong ganh, gio may, va lam nhac cu. i song nong thon hien hoa cua ngi Viet c bao boc quanh luy tre xanh ngat, va cay tre chi phoi hoan toan i song ngi Viet nong thon, tham ch ca re tre cung lam c ieu hut thuoc lao.

  • SAO DIEU VIET NAM

Buoi tra he vi tieng sao dieu vi vu tren cao la mot khung canh quen thuoc khong the thieu vang c hon th Viet Nam. Dung cu: gom hai qua bau nam kho, phi xong cat i phan au, vo bau cng, kho khong b o am hay b nc xuyen tham qua c. Tien ay xin noi them la qua bau nam phi kho con c dung nh bnh ru cua dan toc Kinh va dan toc Tay Nguyen, do o co cau Bau Ru, Tui Th. Tr lai e tai sao dieu Viet Nam, vi hai qua bau nam phi kho, va gia hai qua bau nay luon mot ong tre phi kho dai o 5cm. Luon ong tre gia hai qua bau nam kho va treo vao dieu. Khi dieu gap gio bay len cao, gio tuon vao ong tre, vao hai trai bau cong hng, ta tng chng nh co ngi thoi sao.

  • PHAN TCH KHOA HOC

Khi dieu bay len cao hng gio (direction du vent) theo xng song con dieu, hai canh dieu can xng vi hng gio, gio tuon vao mieng sao tc ong tre vao hai trai bau cong hng, va tieng sao vi vu phat ra nh co ngi thoi sao. ng ve phng dien phan tch am nhac hoc th tieng sao ay khong co giai dieu (melodie) nhat nh nao ca, tc la sao vi vu theo tieng gio ma thoi, do o khac vi tieng sao do ngi thoi co giai ieu, tnh cam, mt ma. Giai ieu co the la thang am Sa Mac, Kieu Lay, Tao an, th Hue, Ho tren song nc.So sanh gia tieng sao do ngi thoi va tieng sao dieu th cng o (intensite) nh nhau nhng am sac (timbre) cua hai tieng sao th hoan toan khac nhau, mot do thien nhien tao thanh, va mot do sang tac nghe thuat lam nen. oi vi con dieu giay e lam sao dieu th oi khi ngi ta at mieng sao mot pha canh phai, mot pha canh trai can oi nhau, co ngi con cau ky them sao vao chnh gia con dieu. Con dieu c boi giay va sn rat cng, nhng phai nhe nhang. Dieu hai mat phet bang giay va mot loai mu cay va giay passomanh cho dieu. Thi tiet Viet Nam co gio mua nhat nh eu an hang nam. Gio thoi mot chieu suot ngay em, dieu bay len rat cao, co ngi lap ca tieng khanh bac vao dieu tao ra tieng keu leng keng hoa vi tieng sao dieu rat th mong (romantique). Ngi nong dan buoc dieu vao day cot ong gia ong, suot ca ngay em, dieu ln i, ln lai, co khi ng yen, uoi dieu tung phan phat theo gio. Tieng sao vi vu ca ngay em v gio rat eu. Thc vay chieu chieu gio he thoi mat ri, hoac la tra he nam di goc a lang, hoac canh ao sen, nh lang, nghe tieng sao dieu vi vu tren cao thc la th mong, nh nha va nh que. Tc canh sanh tnh, t o th tnh cam trai gai, th que hng, noi nh c sang tac phu hp vi moi trng, canh song chung quanh. Tieng sao dieu la mot net ac thu trong sinh hoat van hoa dan gian cua ngi Viet Nam chung ta.

Trng Quynh Hanh

Doctorante en musicologie