ai Chung so 65 - phat hanh ngay 31/12/2000

HO TNG AU TRONG VIET S

GS. Vu c

Ho va Tng la hai loai ong vat co sc manh vo ch, lam khiep am nhng loai vat khac chon rng hoang. Ho con goi la cop, ngoai sc manh the chat, ho con co ac tnh hung bao, da man, hieu chien a c ngi i gan cho la "Chua Te Sn Lam". Trai lai, Tng hay voi, mac du co sc manh trong mot than hnh to ln, nang ne, nhng voi lai co tnh chat hien lanh, hoa hoan, cham chap va deo dai.

I. Tng Binh Qua Cac Trieu ai

Thu xa, vao thi phong kien, cac bac vua chua, tng quan thng cho lap nen nhng chuong nuoi dng voi va cop, e co dp thng thc nhng cuoc giao au gia cac thu d nay. ay cung la mot phng thc huan luyen chien au cho voi them phan tinh nhue, va trau doi tnh can am trong luc ra tran.

Nam 40 sau Thien Chua, hai ba Trng Trac va Trng Nh la ngi au tien dung voi ra tran, e anh uoi quan quan Thai Thu To nh, va chiem c 65 thanh tr, roi len ngoi vua.

Nam 248, ba Trieu-Au noi gng hai ba Trng cung dung voi e chong lai vi Thai Thu Luc Dan.

Thang 9 1288, trong luc tien quan e anh tran Bach ang Giang, Hng ao Vng Tran Quoc Tuan a ci voi en song Hoa Giang, voi cua ngai b lun snh, ngai ng tren mnh voi ch gm xuong dong song Hoa ma the rang: "-Chuyen i nay, neu ta khong anh tan giac, ta the se khong tr ve."

Theo Hoang Le Nhat Thong Ch, vao mua xuan Ky Dau, nam 1789, vua Quang Trung Nguyen Hue ai thang quan Thanh, phan ln, nh vao ao Tng binh, vi hang tram con voi tac chien dung cam a lam cho quan Thanh hoang s, bo chay tan loan. Trong ai Viet S ky co ghi: "-Vao i vua Tran Thanh Ton, nha vua rat thch xem cac cuoc ho tng giao au. Mot hom, nha vua va hoang hau ng tren vong lau, sai quan s tha cop ra cho giao au. Mot con cop qua hung hang, va thoat ra khoi ca chuong, cop a nhay vot len vong lau, cac quan va lnh hau kinh hai, bo chay tan loan. Hoang hau lanh tr, voi lay chiec chieu hoa canh ben, cung phu len mnh va nha vua. Cop ng nhn chung quanh, va gam g hoi lau, roi nhay xuong san. Hoang hau va nha vua bnh an vo s.

Hom khac trong luc nha vua ang ngoi xem au voi, con voi qua hung hang, nh chay xong en ben ien, va lam cho moi ngi phai kinh s bo chay. Ch con nha vua va hoang hau gi c bnh tnh ngoi im lang. Sau cung, vien quan tng a khac phuc c voi."

Vao i Hau Le, kinh o Thang Long, cung co to chc nhng cuoc au gia cop va voi. V muon e phong s nguy hiem cua cop oi vi ngi d khan, cac quan vo co trach nhiem a sai ngi dung kem cat bo het cac mong vuot cua cop, trc khi cho giao au. Cho nen, cop thng b voi anh bai, trong vong vai ba hiep sau o.

Nam 1802, vua Gia Long nha Nguyen cho nuoi voi va cop dung e phuc vu trong quan oi. en thi vua Minh Mang, tng binh c chia ra thanh oi, moi oi co 40 con voi. So voi kinh thanh gom co 150 con. Bac thanh co 110 con. Gia nh thanh co 75 con. Quang Nam co 35 con. Bnh nh co 30 con. Nghe An co 21 con. Tai Quang Bnh, Quang Ngai va Thanh Hoa, moi ni co 15 con. Con Quang Tr, Phu Yen, Bnh Thuan, Ninh Bnh, moi ni co 7 con.

II. Ho Tng Giao au i Nguyen

Vao nam 1830, trieu nh nha Nguyen cho xay dng mot au trng "Ho Quyen" rat o so, danh e huan luyen voi, tren khu at rong ln, tren oi Long Tho, thuoc lang Nguyen Bien, ben canh b song Hng. Khu vc cua au trng c gii han bi vong thah ngoai, hnh tron, bang tng gach, c ap them at day va cao. Vi chu vi khoang 140 thc, cao o 4.5 thc. Mat trc la cong chnh, lien vi hai ben trai phai la hai cong phu. Ke hai ben cong phu nay la cac chuong nuoi dng voi va cop. Moi chuong eu co ca an thong ra gia san au. San au hnh tron, c gii han bi mot vong thanh ben trong, bang tng gach, tron co chu vi khoang 110 thc va 6 thc chieu cao. Giap vi bc tng pha sau, ngay chnh gia la mot khan ai cao hn mat tng, co cang man, treo c quat, hoa mau sac s, dung e cho nha vua, hoang gia, va cac quan ai than an toa.

en ngay co tran au, t b song Hung en cong au trng, dan chung phai at ban hng an, te le. Doc theo hai ben ng, hai oi lnh ng lam cua nha vua, mac ao n o, oi non sn mau, tay cam kh gii, ng nghiem chnh lam dan chao. Loi tien vao cong chnh cua au trng, mat ng c lot bang chieu hoa, mau ep mat, c mau sac s, tung bay phat phi, chung quanh au trng.

Vao sang sm, dan chung kinh thanh va vung phu can a keo en ram ro, e lan lt vao au trng, bang hai cong phu, tien len cac bac thang bang gach, hng len mat tng cao, e ngoi ch xem.

ung vao gi Ngo (12 gi tra), nha vua en bang thuyen rong ben b song Hng, e chuyen len kieu hoa, co bon long tan mau vang, c dan ng bi toan lnh ng lam, va th ve cam c tam tai, c ngu hanh, c nh thap bat tu, vi gm tuot ra khoi vo, tiep en la oi am nhac, nhp nhang troi day theo bc chan i.

Trc cong chnh, cac quan quan tiep nghinh nha vua eu phai quy phu phuc di mat ng, e a vua len khan ai. Sau khi vua an v, ca cong t t ong lai. Vi tieng trong noi day, anh thuc lien hoi, e lam hieu cua vien quan ch huy. Chuong ho c m ra, mot con ho long van, loang lo, nhay vot ra san, ngoanh nhn bon pha, vi cap mat trng trng, d tn, cung vi nhng tieng gam g thet vang. Ben kia, chuong voi rong m, mot con voi to ln, ngan ngai khong chu bc ra khoi chuong. Vien quan tng phai dung bua anh, va giao am vao than mnh voi e thuc ay, voi mi chu ra san ng chien. Trong luc ho ang hung hang san ti trc voi, nhun mnh nhay phong len, va bam vao co voi ma cau xe. Voi phan ng vi cai voi, loi c ho xuong at, va nh a chan dam len, nhng ho a lanh le lan mnh tranh khoi. Hai ben ham h vat lon vi nhau mai, voi khoe manh, ho nhanh nhen, khong ben nao chu kem the. Tran au keo dai khoang 2 tieng ong ho, i khi ho yeu dan, voi tha sc manh tien san en ep ho vao chan tng, roi a voi len quat manh vao ho. Tiep theo, voi tung ho len tren khong, ho rt xuong at chet bep. Voi la con vat co cong ln vi quoc gia, trong cac chien tran, cho nen, vua quan va dan chung thay voi a ha c ho, eu thoa man, tan tung vi nhng trang phao tay, reo ho chien thang. Sau khi ket thuc tran au, cac quan rc nha vua xuong khan ai, e len kieu hoa ra thuyen rong tr ve cung.

Trong quyen Souvenirs de Hue, tac gia Michel Duc Chaigneau co e cap en nh sau: "-Trc khi cho giao au, ngi ta a e phong can than, khong e cho ho co the gay nguy hiem en tnh mang cua voi va khan gia, bang cach khau mieng ho lai, giua mon cac mong vuot, hoac bao boc nhng chan ho lai bang cac tui da, hoac dung day xch sat buoc co ho lai, vi mot coc sat ong that sau xuong at, khien ho khong the nhay ra xa c. Vien quan tng thuc voi vao e gap ho. Ho nep mnh khong ong ay, co le, t cam thay mnh khong u sc chong c lai cap nga ghe gm cua ch thu khong lo. Khan gia la het, vo tay, dam chan e lam cho ho s. Ho ben tien len vi dang bo e de, khong c hung dung, nh luc tung hoanh chon rng xanh. Nhng roi, ho quyet nh, nhay vot len au voi e cau xe. Voi dung cap nga hat manh, ho nga ra xa. Ho chom day, bc tc nh ien cuong, thu toan lc nhay xong len bam chat vao voi cua voi. Voi s hoang ru len, va tm u moi cach e hat ho xuong at. Mong chan ho a b giua mon, hoac b boc trong bao da, cho nen, chang bao lau, ho anh phai buong voi voi ra, va nga lan xuong at. Voi lien dung oi nga xuc ho day, roi tung ho len tren khong. Cuoc au dien ra cho en khi ho b voi anh chet."

Neu la mot con ho khoe manh, va mi bat c, du cho ho co b giua mon mong vuot, no van con nguy hiem. Theo ong Michel Duc Chaigneau, ong a c chng kien mot tai nan xay ra di i Gia Long: "- Con ho hom o, to ln la thng, hnh nh no khong to ve s hai. Ca chuong va m ra, no le lang nhay vot ra, dung manh, gam g, tm moi cach e keo t si day xch sat buoc co no, nhng khong co hieu qua, no anh tam thi nep mnh xuong at. Pha ben kia, vien quan tng ang thuc voi tien ti. Khi voi va mi ti gan cho ho nam, roi nhanh nh chp, ho nhay vot ban len au voi, va tat manh vao thai dng vien quan tng. Quan quan va dan chung eu that kinh hon va, la ru len. Mot ngi lnh chay vao khieng xac vien quan tng i ni khac, va mot con voi th hai c ch nh tiep tuc tran au. Lan nay, tren lng voi, co mot so binh s cam giao dai, e bao ve voi va vien quan tng. Vien quan tng can than khong cho voi en sat gan ho nh lan trc. Ho thay voi chom len, nhng khong ti c. No ien cuong, nhao lon, loi keo, rot cuoc lam t si say xch sat buoc co. Binh s hoang hot chen nhau bo chay. Ho thay mnh c t do ben bo voi, chay quanh au trng e tm loi thoat, tr ve chon rng xanh. Nhng cho nao cung day ac binh lnh, ang cam gm giao ngan chan. Tuy vay, no van lieu lnh tan cong. Sau khi co vai ngi b thng, hang lnh phai dang ra. Vien quan ch huy thay vay, noi gian ha lenh se chem au tat ca, neu khong bat c ho. Nghe thay nghiem lenh, binh s voi o xo lai e bat ho, nhng ho a thoat c. Co vai ba ngi b ho cao can, con nhng ngi khac van tiep tuc rt bat ho. Sau cung, vien quan ch huy anh phai ra lenh giet ho. Lap tc, nhng cay giao sat ben ri nh ma tren mnh ho. Roi ngi ta keo xac ho vao gia au trng, e cho nam sau con voi tung len nem xuong va dam nat."

III. Vo S a Ho Le Van Khoi

Tac gia Le nh Chan trong cuon "Cuoc i Oanh Liet" cua Ta Quan Le Van Duyet" co chep chuyen vo s au nhau vi ho rat la hao hung: "- Khi Ta Quan Le Van Duyet gi chc Tong Tran Gia nh Thanh, ong co chuyen xay len nhng chuong nuoi ho va voi. Ho nhot vao cui (chuong), e trong mot tha at, co dng nhieu gian, moi gian cha ba bon mi cui ho. Mot hom, Ta Quan cung vi x than Xiem la (Thai Lan) ngoi tren vong ai, e xem cac vo s thi sc vi ho, dan chung chen chuc ng xem chung quanh ai. Ta Quan truyen lenh tha ho ra e vo s bieu dien bat song ho cho x than Xiem La xem. Mot ngi lnh vang lenh, rut cai chot sat ca cui cho ho chui ra. Vo s Le Van Khoi, mnh tran vai u tht bap, toc bui uoi ga, mac quan cut, tay trai cam mot ui heo, khong ng con ho qua d, khi thay Le Van Khoi ang tien ti, lap tc ho nhay chom ngay len tat vao mat Khoi. Khoi nhanh nhen, ne mnh tranh sang mot ben,roi thuan a anh phan ra mot am thoi sn, trung vao huyet t cua ho, ho nga lan xuong at, day dua mot luc roi tat th.

S than Xiem La ngoi tren vong ai, khong tiec li khen ngi, nhng bong thay Ta Quan noi gian, rut lenh tien truyen ao phu bat troi vo s Khoi em ra chem au, v a co lenh au vi ho ch c bat song, ch khong c anh chet. Le Van Khoi en trc vong ai, quy lay, xin Ta Quan tha toi chet, v khong biet va xin au lai mot lan na e bat song con ho ma chuoc toi.

Ta Quan bang long, Khoi lai cam mot ui heo va bc vao au trng. Lnh tha ho ra, ben ngoai, trong thuc vang lien hoi. Ben trong, Khoi vi h thi sc au nhau, trc hang ngan khan gia. Cuoc t th lan nay that la hoi hop. Ho ln va rat d tn, nhng Khoi chang phai tay va, khan gia ang cham chu xem. Bong nghe hoi trong bao hieu cham dt, va tieng chuong lanh lanh vang len, v Khoi a dung mot the vo b hiem a trung vao ham di cua ho, khien ho phai nam lan ra, chong bon chan len tri. Khoi tien len trong mot t the vo bat cop, vi cuon day co san trong mnh, roi troi bon chan ho lai, e vac en at trc vong ai, va lam le chuoc toi vi Ta Quan.

S than Xiem La lai mot lan na khen ngi, va to ra rat kham phuc, trc con ngi hung dung Le Van Khoi. Ta Quan thay vay mi ung dung noi vi s than Xiem La rang: " Bon tieu tot di trng cua toi eu nh vay ca, co chi ang cho ai nhan khen ngi.

Vao cuoi i vua T c, viec nuoi dng ho tng e giao au a b bai bo.

Vu c