Muc luc

ai Chung so 62 - phat hanh ngay 15/11/2000

MUA THU QUA THI CA VIET NAM

Dng Viet ien

Ai a tng oc bai th noi tieng "Chansons Dautomne" cua thi-s lng danh Phap-quoc Paul Verlaine eu cam thay long mnh boi-hoi va xuc-ong . Khong xuc-ong sao c khi nha th a-tnh nay a rung cam hon mnh thanh nhng dong th bat-hu sau ay e nc-n ve tnh thu ben b song Seine tuyet ep nam nao:

"Les sanglots longs

Des violons

De lautomne

Blessent mon coeur

Dune langueur monotone

Tout suffocant

Et bleme, quand

Sonne lheures

Je me souviens

Des jours anciens

Et je pleure

Et je men vais

Au vent mauvais

Qui memporte

Deca dela

Pareil a la

Feuille morte"

"Tieng an ai o le-the

V-cam reo-rat e-che long au

B-v chuong o ong-ho

Long nh heo-hat thu tan nam xa

Bao ky-niem, theo gio a

Cuon theo le o cha va xot-xa

Bao nam l th xa nha

Giang-ho phieu-bat la vang ta-ti.."

(Lang-Du )

That vay, mua thu la mua cua tnh yeu, mua cua la vang ri rung. Mua thu la mua cua nhng cap tnh nhan du nhau i di nang thu e thng thc bau khong kh mat me trong lanh, roi trao cho nhau nhng nu hon nong chay e roi cung nhau nhn la vang ri, ri mai tan cuoi chan tri.

Mua thu la mua cac thi-nhan i tm nhng van th e sang-tac thanh nhng tuyet-pham bat-hu nghn nam.

Ai a tng i qua pho vang di anh nang chieu thu khi la vang bay bay khap tri roi lac-ac ri qua mai au va rt xuong at, mi cam thay c cai ep tuyet vi cua mua thu, mi rung cam theo nhp cua la vang ang ri, rung cam theo nhng tia nang thu du hien vn mai en tan chan tri xa tham-tham. Noi en mua thu la noi en mua cua la vang bay bay, mua cua la vang ri ri, mua cua la vang kho rung khap moi neo ng. "Thu i cho la vang bay, la ri cho am ci ve". Ta hay nghe cac thi-nhan Viet-nam noi ve la vang ri moi o thu ve qua nhng dong th tr tnh sau ay.

Hnh anh noi bat nhat ve la rung gia mua thu la hnh anh trong hai cau th sau ay cua thi-s Tan-a :

"Tran gio thu-phong rung la vang

La bay hang xom la bay sang"

Nhng hnh anh tr tnh va lang-mang nhat la hnh anh con nai vang ng-ngac gia rng thu qua bai "Tieng Thu" cua Lu Trong L vi nhng cau th nam ch nghe that em-em nh khuc nhac tnh thu trong rng vang:

"Em khong nghe rng thu

La thu keu xao-xac

Con nai vang ng-ngac

ap tren la vang kho"

Khong phai ch co Tan a hay Lu Trong L m noi en la vang khi mua thu ti; hau het cac thi- nhan Viet-nam eu ca ngi cai ep cua mua thu bang cach dien ta hnh anh cua la vang ri gia tri thu. Sau ay la nhng dong th dien ta ve la vang mua thu cua mot so thi- nhan Viet-nam :

" Sac tri troi nhat di khe

Chim i, la rung, canh nghe lanh-lung"

(Huy-Can)

"Rang lieu u-hiu ng chu tang,

Toc buon buong xuong le ngan hang

ay mua thu ti mua thu ti

Vi ao m phai det la vang"

(Xuan-Dieu )

"Ao thu lanh-leo nc trong veo

Mot chiec thuyen cau be teo-teo

Song biec theo lan hi gn t

La vang trc gio se a veo"

(Nguyen Khuyen)

"Ai au tr lai mua thu trc

Nhat lay cho toi nhng la vang"

(Che Lan Vien)

"Chang c nh hoa vng got nang

Coi long man-mac gia nh sng!

Ta ve nhat lay hoa thu rung

ang gi ben long noi nh thng"

(Thai Can)

"Gio vang hiu-hat canh tieu-s

Le-te ben tri bong nhan tha

Gieng ngoc sen tan bong het tham

Rng phong la rung tieng nh ma"

(Ngo Chi Lan)

"em thu khac lau canh tan

Gio cay trut la trang ngan ngam sng"

(Nguyen-Du)

Ngoai la vang ri la bieu-tng cua mua thu, ta con phai e cap en anh trang thu huyen-ao. Noi en mua thu ma khong e-cap en anh trang thu m-ao sau ang may tri gia em khuya thanh-vang la mot s thieu sot ln lao oi vi mua thu .

Khong phai em thu nao anh trang cung vang-vac gia tri trong khi la vang ri nhe nhe gia em khuya co-tch ma trai lai, co nhng em thu trang buon ao-nao gio heo may thoi ve lam cho long ngi cam thay u-buon man-mac trc cai lanh khong lam te-buot con tim nh mua ong, nhng lam luc lam cho hon ta bang-khuang gia ret, lam cho hon ta nhung-nh lanh-lung.

Neu thi-s Thng Quan Nghi i ng ben Trung-Quoc a dien-ta cai ep cua anh trang thu qua hai cau th:

"Thc phi sn nguyet th

Thuyen tao a phong thu"

"Sn non trang sang chim bay

ong thu gio long ,ve say nhac sau"

(Chi-ien dch)

Th tai Viet-Nam, rat nhieu nha th a ton khong biet bao nhieu mc va giay e dien-ta ch Hang gia em thu huyen-dieu. That vay neu bai "Tieng thu" cua Lu trong L khong e cap en anh trang m th toan bai th mat i rat nhieu y-ngha ve mua thu :

"Em khong nghe mua thu

Di trang m thon-thc"

Rieng nha th Xuan-Dieu a nhan-cach hoa anh trang thu khien nhng dong th tr thanh bat t:

"Thnh-thoang nang trang t ngan-ng

Non xa khi s nhat sng m

a nghe ret mt luon trong gio

a vang ngi sang nhng chuyen o"

Tuy-nhien noi en trang nhat la anh trang thu ma khong noi en thi-s Han Mac T la mot s thieu sot vo cung trong ai.

Ta hay nghe Han Mac T noi ve trang thu qua nhng cau th bay ch vi loi nhan-cach hoa lam cho ta co cam tng nh ngi ep HangNga ang ron-ren di got ngoc vao nha ai gia em thu trang sang :

"Bong nguyet leo song s-sam goi

Gio thu lot ca co mai chan"

hay la:

"O ka bong nguyet tran truong tam

Lo cai khuon vang di ay khe"

Ngoai Lu trong L, Han mac T, Xuan-Dieu ra, ta cung thay rat nhieu nha th noi ve anh trang thu. Sau ay la mot so bai th cua mot vai thi-nhan a ca-tung anh trang thu qua nhng dong th u cac the loai:

"Long anh gieng ngot trong veo

Trang thu trong vat, bien chieu trong xanh

Long em nh bui kinh-thanh

a-oan vo nga chung-tnh banh xe."

(Nguyen-Bnh)

"Nc biec trong nh tang khoi phu

Song tha e mac bong trang vao"

(Nguyen Khuyen)

"em thu buon lam ch Hang i!

Tran the em nay chan na roi"

( Tan-a)

"Mat trang to thng soi ben goi,

Bng mat trong sng goi canh ngo

Lanh-lung thay, bay chieu thu,

Gio may hiu-hat tren au tng voi"

ang tran Con

(oan th iem ch)

"Vi lo san-sat heo may

Mot tri thu e rieng ai mot ngi

Dam khuya ngat tanh mu khi

Thay trang ma then nhng li non song

Rng thu tng biec chen hong

Nghe chim nh nhac tam long than -hon !"

( Nguyen-Du )

"em thu gio lot song ao

Na vanh trang khuyet, ba sao gia tri"

(Nguyen- Du)

"Hoa xuan no ,con phong non nh,

Nguyet thu kia,cha he han-quang"

( On nh Hau )

Neu mua thu co la vang ri rung, co trang thu huyen ao th cung co nang thu nhe lt tren oi. Nang mua thu khong gay-gat rc la nh mua ha trai lai rat mat diu trong lanh, nhat la nhng luc tri xanh may trang nang hong. i di nang thu ngi ta thay tam-hon rat thoai mai lang-lang ,nhat la nhng luc tri chieu nhat nang co la vang bay bay roi rung khap pho phng. Nhieu cap tnh nhan thch i di nang thu e thng thc cai ve ep cua mua thu, nhat nhng la vang ri roi nhn nhng hang cay khang-khiu ch con nhng canh trui la doc hai ben ai-lo luc chieu ta.

Ai cung biet rang cac thi- nhan khi noi ve mua thu thng khong quen e-cap en nang thu. Nha th Che lan Vien a lam cho ta ngac-nhien khi viet may cau th lien-quan en nang thu nh sau:

"Chao oi! thu a ti roi sao?

Thu trc va qua mi o nao

Mi o nao ay hoa ran v

Nang hong choang ap day bang cao."

Nhng ngac-nhien hn na la hai cau th ay nhac tnh cua nha th Bch-Khe sau ay lam cho ta cam thay thch thu khi oc len v nghe nh mot giai-ieu tuyet vi:

"O hay buon vng cay ngo ong

Vang ri! Vang ri! Thu menh-mong."

D-nhien, moi nha th dien-ta ve nang thu mot cach khac nhau, nhng hau het eu ca-ngi nang thu nh la hnh anh tuyet ep gia gio chieu.

Nha th Xuan-Dieu cung noi ve nang thu vi hai cau th that-ngon ay lu luyen tr-tnh :

"Non-na sng ngoc quanh them dau

Nang nho bang-khuang chieu l th."

Nhng neu ai a oc may cau th sau ay cua nha th Truc-Ly eu cam thay hon mnh xao-xuyen bang-khuang:

"Toi ng ben nay b d-vang

Thng ve con nc ngai-ngung xuoi

Nhng ngi con gai ben kia ay

Ai biet chieu nay co nh toi

Toi muon hon bang moi cua em

Mua thu tha-thiet nang hoe them."

Ngoai ra ta con thay rat nhieu nha th khac cung a noi ve nang thu vi nhng dong th that ep va that buon:

"Chieu nay nang nhat luyen chan oi

Hi lanh tan thu giuc la ri

Sng xuong chieu i long vang ve

The-lng them ban khuc ly-hoai ."

hay la :

"Hat bai hat ngo-nghe va em ai

Ben sn non muc-t ci trau ve

Nang chieu ray vang bot xuong dan que

Lua chn o theo gio nom sap mai ."

(Nam-Tran Nguyen hoc Sy)

Neu nhng hnh anh ep cua mua thu la la vang ri, la anh trang thu gia em khuya thanh-vang, va nang chieu thu trong buoi hoang-hon, th hnh anh buon nhat cua mua thu la ma thu. Chnh nhng giot ma thu a lam cho long ngi lanh-leo, u-buon, lam cho long ngi hoang vang sau thng, b-v gia the-gii ma ri buon-ba.

Trc canh ma thu am-am ngoai benh-vien, nhac-s tai ba ang the Phong a xuc-ong roi sang tac ngay ban nhac "Giot ma thu." Trc khi vnh-biet tran-gian e lai cho i nhng giot le thu sau thng nc-n, nhng giot le tnh ai-oan lam-ly:

"Ngoai hien giot ma thu thanh-thot ri. Tri lang u-buon may hat-hiu ngng troi. Nghe gio thoang m-ho trong ma thu ai khoc ai than h..."

Bi vay noi en ma thu la noi en mot trong nhng canh vat buon-ba nhat cua tran the. oc may cau th sau ay cua Ba Huyen Thanh Quan, ta thay canh ma thu that la tieu-ieu buon-ba:

"Thanh-thot tau tieu may hat ma

Khen ai kheo ve canh tieu-s

Xanh um co-thu tron xoe tan

Trang xoa trang-giang phang-lang t."

Hay hai cau th sau ay cua nha th Xuan-Dieu cung cho ta thay canh lang le u-buon :

"Gio tham, may lang , dang thu xa

Mi tanh ma tra chieu a ta."

Tuy-nhien neu trang thu, nang thu, ma thu, la nhng e tai bat-hu cho cac van thi-s, nhac-s lay o e sang-tac th sng thu la mot e tai khong kem quan-trong e cac thi-nhan det thanh th. Vao nhng luc tri sang tinh-sng, ai a tng ra sau vn, eu trong thay nhng giot sng ong tren canh cay, ngon co giong nh nhng hat kim-cng long lanh ep tuyet vi. Cho en ngay hom nay, rat nhieu ngi Viet-nam a thuoc long oan van cua nha van Thanh-Tnh ta ve canh sng thu :

"Buoi mai hom ay, mot buoi mai ay sng thu va ay gio lanh, me toi au-yem nam tay toi, dan toi i tren con ng lang dai va hep."

Mot nha th noi tieng nh song con mot thi vang bong a ca-ngi sng thu qua bai th "Sng ri." o la thi-s Nguyen-Vy vi bai th hai ch a e lai cho i mot tac-pham bat-hu ve sng thu:

Sng ri Roi hat Ri sng

Nang tru Sng trong Canh dng

Tren canh Tan-tac Lieu nga

Dng-lieu Trong long Gio ma

Nhng hi Ta-ti Ti-ta

Tng giot Gio bac Em i !

Thanh-thot Lanh-lung Tng giot

Tng giot Hiu-hat Thanh-thot

Ti-bi Tham vao Tng giot

Ma ri, Em i ieu-tan

Gio ri; Trong long Tren nam

La ri, Hat sng Mo hoang!...

Em i !... Thanh mot Vet thng!...

(Nguyen-Vy)

Nh a c trnh bay tren, mua thu la mua co la vang ri lac-ac, co trang thu m ao gia em buon, co nhng giot ma ri thanh-thot that lam-ly. a the, nhieu luc anh nang chieu thu lam cho ngi l-hanh them co-oc bang-khuang, luon luon cam thay nh xa vang lac-loai, nh biet-ly hiu-quanh. V the ma nhieu ngi a cho rang, mua thu la mua cua biet-ly, cua xa cach nen tnh thu thng nc-n nghen-ngao. Mua thu la mua nh nhung t o va cung la nhung-nh t ay. The nen noi en mua thu la noi en biet-ly nhung-nh, la noi en ngan-cach xa nhau, la noi en chia-ly buon-ba va lam luc noi en vnh-biet ngan i e roi "nghn-trung xa cach ngi a i roi, con g au na ma khoc vi ci."

Sau ay, ta hay nghe cac thi-nhan Viet-nam noi ve s biet-ly, s nhung-nh cung nh nhng noi u-buon gia mua thu :

"May van tng khong chim bay i

Kh tri u-uat, han chia-ly

t nhieu thieu-n buon khong noi

Ta ca nhn xa ngh-ngi g"

(Xuan-Dieu)

Hay nhng dong th luc-bat ay ve am-u, tieu-ieu cua Huy-Can;

"Non xanh ngay ca buon chieu

Nhan-gian e cung tieu-ieu di kia ."

Hoac nhng cau th ay nhung-nh quan-quai gia mua thu:

"Chao oi! mong nh ! oi mong nh

Mot canh chim thu lac cuoi ngan."

(Che lan Vien)

Hay hnh anh xa vang biet-ly cua ngi chinh-phu trong long ngi co-phu:

"Em khong nghe rao-rc

Hnh anh ke chinh-phu

Trong long ngi co-phu."

(Lu trong L)

Hoac la nhng cau th ay noi nh-thng cua thi-nhan :

"Chang c nh hoa vng got nang

Coi long man- mac gia nh sng!

Ta ve nhat lay hoa thu rung

ang gi ben long noi nh thng"

(Thai-Can)

Nhng s biet-ly n au nhat hay noi nh-nhung quan-quai trien-mien cung nh s kho au cay ang suot i ma ta co the thay c la nhng dong th nc-n le nhoa cua n thi- s T.T.KH, mot nha th a sang tac nen nhng bai th bat-hu ngan nam va a tr thanh huyen thoai trong thi-ca Viet-nam. Ta hay nghe nha th T.T.KH nc-n nhng iep-khuc tnh thu sau ay:

"Anh a, thang ngay xa qua nh ?

Mot mua thu cu mot long au

Ba nam v biet anh con nh

Em a cam li co con au !."

hay la :

"Toi van i ben canh cuoc i

Ai-an lat-leo cua chong toi

Ma tng thu chet tng thu chet

Van giau trong tim mot bong ngi."

Tom lai qua thi-ca Viet-nam, ta thay hau het cac thi- nhan nc Viet eu noi en mua thu, ca ngi mua thu v mua thu co nhng em trang m ao, co nhng la vang ri tuyet ep, co nhng giot ma thu thanh thot ri that lam-ly,bi-tham v.v... Va cung v mua thu la mua cua ngan-cach, cua ly-biet, la mua cua nc-n nghen-ngao nen cac thi-nhan Viet-nam khong ai ma khong xuc-ong khi thay mua thu en. V vay, qua thi-ca Viet-nam, ta thay nhieu nha th a e lai cho i nhng bai th tr-tnh bat-hu ve mua thu.

Dng Viet ien