Home  |  Email  |  Advertising Rates  |  Vietnamese Fonts  |  Old Issues  |  Guest Book

Muc luc

ai Chung so 58 - phat hanh ngay 15/9/2000

Duramax

NGON NG THIEU SO GIA NA AI

Dieu Tan

Hien nay dan so Gia Na ai co tren 27 trieu ngi. Tnh theo goc tch co o la ngi goc Anh, va la ngi goc Phap. So con lai la con chau cua ngi goc Au Chau: Y, c, Hy Lap, Bo ao Nha, Ukraine, co so khong nho ngi A Chau phan ln la Trung Hoa, b bien pha Tay (Thai Bnh Dng) va cac cong ong ngi Phi Chau.

Co khoang 5% la tho dan, quen goi la ngi Da o, ngi Inuit (Esquimo) va ngi Metis, nhom ngi lai Phap vi tho dan. Ve ngon ng th a so noi tieng Anh. Trong the ky qua, ngi Gia Na ai mai loay hoay t nhan dien mnh. Ngi goc Phap th lien he en truyen thong thuoc a ngay t au the ky XVII. Con ngi Anh nam chat lay qua kh la chu nhan cu thuoc a nay, vi a so dan va anh hng lan at van hoa Phap.

Ken ca gia tieng Anh va tieng Phap

Uy the va anh hng lan bang la Hoa Ky anh hng nang en Gia Na ai ve thng mai, van hoa, va ca the thao na. Chung ta biet rang 70% dan so Gia Na ai song trong ban knh 100 dam gan bien gii My, 90% dan so song trong vong ban knh 200 dam. Trong khi o th nc Phap chnh quoc th qua xa. Cha ke anh hng tieng Phap, noi chung tren the gii, ch co chieu hng giam ch khong tang, uy the chnh tr va kinh te Phap khong the so sanh c vi My, Anh. Chung ta cung hieu rang uy the chnh tr, quan s, kinh te mot nc manh th anh hng en van hoa va ngon ng nc khac, ma ngi My noi tieng Anh. Do o du co tong thong De Gaulle khuyen khch, tnh bang Quebec van cha ly khai noi e trao thanh nc ng rieng, tuy co en 90% dan noi tieng Phap.

Theo sac lenh ve ngon ng, nam 1969, nc nay co hai ngon ng chnh thc la Anh va Phap. Tieng chnh thc la tieng dung trong cac c quan chnh phu va giang day chnh thc trong trng hoc. Tnh theo dan so th khoang 2/3 dung tieng Anh nh la ngon ng duy nhat hay ngon ng chnh thc. Mot phan t dung tieng Phap. Nhng tnh trang s dung ngon ng khong n gian nh vay, phai ke en hn nam mi ngon ng cua tho dan (Indian) va cua nhng cong dan mi hoi tu en ay ma ngi ta quen goi la tieng coi nguon hay di san (heritage).

Tat ca sac dan, tieng noi va van hoa khac biet hp nhau lai thanh mot tam li hay mot knh van hoa nhieu mau sac a dang va phc tap. Chnh quyen lien bang phai cho thi hanh chnh sach a van hoa vi nhieu tranh chap gay nhc au cho nha cam quyen.

Tuy co nhieu co gang t chnh phu lien bang va tnh bang e nang cao a v tieng Phap Gia Na ai. Nhng theo cac ban nghien cu mi ay cho biet la so ngi noi tieng Phap nh tieng me e hay ngon ng tai nha ang co chieu hng giam dan. Tieng Anh c lan lan danh dan cua tieng Phap. ieu nay cang tr nen tram trong hn trong boi canh phong trao ly khai ang lan ra Quebec.

Hai ngon ng chnh thc

Gia Na ai khac vi nhieu quoc gia a ng khac, nh An o cong nhan nhieu ngon ng va co ba ngon ng chnh tron gmoi tieu bang, ma nhieu tieu bang co ngon ng rieng cua ho. Gia Na ai ch co hai ngon ng chnh thc va khong co phng ng nao c cong nhan la ngon ng dan thieu so ca.

Tuy co thai o rat mien cng thi hanh chnh sach song ng cua lien bang, cac tnh bang cung ap dung mc ang ke cac bien phap song ng Anh va Phap. Nhat la phai tuan theo sac lenh ngon ng nam 1969 tai xac nh trong hien phap mi cua nc nay nam 1982.

Neu khong tnh tnh bang Quebec, ni tieng Phap c coi la tieng chnh thc duy nhat th tieng An la ngon ng hang ngay cua a so dan song trong cac tnh bang, lanh tho. Tnh bang New Brunswick co khoang 1/3 la goc Phap, nhng tha nhan ca tieng Anh la tieng chnh thc. Ngoai Quebec so ngi goc Phap song tnh bang Ontario ong nhat. Tuy Ontario khong chnh thc tha nhan song ng Anh Phap, nhng tai ay cac dch vu xa hoi dung lan ca hai th tieng. So ngi biet tieng Phap t dan ve pha Tay va Newfoundland.

Tnh chung trong so nhng ngi goc Anh co khoang 7% dung tieng me e, co the noi c tieng Phap.

Ngon ng day tai trng t tieu hoc en ai hoc va cao hn na la ngon ng chnh thc c tha nhan moi tnh bang. V du tieng Phap Quebec, tieng Anh va Phap New Brunswick va tieng Anh cac tnh bang khac. Tuy nhien, moi tnh bang lai co nhng thu xep ac biet e c giang day them mot ngon ng chnh thc khac.

Nh trng tieng Anh danh cho tre em noi tieng Anh Quebec; trng tieng Phap danh cho tre em noi tieng Phap Ontario, Manitoba, Alberta, Nova Scotia, Newfoundland, ngay ca tai lanh tho Yukon pha ong bac xa xoi na. Trong nhng trng va ke nay, ngon ng chnh thc th nh la mon bat buoc t cap tieu hoc en lp 10.

Mot sang kien ac biet co t nhng nam 1960 la co chng trnh "toan Phap" (French emersion) danh cho hoc sinh ngi goc Anh vi muc ch tao moi trng song ng co hieu qua.

Cac ngon ng di san (heritage languages)

Co khoang 40% dan so Gia Na ai la nhng ngi khong dung tieng Anh, tieng Phap la tieng me e. Trong so nay co 13% tuyen bo la ngon ng th nhat cua hoc khong phai tieng Anh, tieng Phap. Nhng di dan nay song ong nhat cac thanh pho ln nh Toronto, Montreal, va Vancouver.

Cac ngon ng di san nay ln nhat la ngi noi tieng y 400,000, tieng c 400,000, tieng Ukraine 100,000, tieng Trung Hoa (Quan hoa va Quang ong) 100,000. Theo so lieu khong chnh thc co khoang 40,000 ngi Viet sinh song quan tu hai thanh pho Toronto va Vancouver.

Mac du chiem non na dan so nh vay, nhng cac ngon ng di dan va sac toc tho dan khong c dung trong giao duc. Ontario, neu day cac th tieng o con b coi la pham phap. Tuy nhien, chnh phu lien bang cung to ra lu tam en nguyen vong bao otn cac ngon ng di san, trong mot xa hoi a van hoa qua cac chng trnh ngo ng di san (Heritage Language Programs). That ra chng trnh nay khong ton tai Newfoundland, Prince Edward island, va New Brunswick, nhng nhng tnh bang ong dan c nh QUebec, British Columbia va Ontario co 60 s giao duc a to chc cac lp hoc tieng di san cho khoang 100,000 hoc sinh tieuhoc va trung hoc gom 60 th tieng khac nhau.

Co hai sac dan van con gi c van hoa rieng va noi tieng rieng cua ho. o la dan Acadian. To tien la ngi Phap en nh c ay t nam 1604, hien dan so co khoang 250,000. Ho noi tieng Phap co, khac vi tieng Phap chnh goc. Ho sinh song na phan pha bac tnh bang New Brunswick (con goi la Acadian). Co vai cong ong ay song New Scotia, Prince Edward Island. Mot vai vung New Brunswick ho noi th tieng lai, pha tron va Phap va Anh, goi la tieng Chiac. Nhng ngi Phap Acadian nay chac con ghi nh long tc gian ngi Anh. Bi gia Anh va Phap a tranh danh at ai chu quyen Gia Na ai qu alai may lan. Ngi Anh a tong xuat ngi Acadian sang tieu bang Louisiana va Tay An, tc cac ao nho vung Carribean. Nhng ngi Acadian ngay nay la con chau so ngi lanh sang Quebec va trong tu cua ngi Anh, con sot lai 3,000 ngi thi o!

Ngi Doukhobor goc ngi Ukraine di c en nam 1899 hien co 25,000 ngi pha tay Gia Na ai. Ho van con gi c tieng Ukraine, tn ngng rieng, cach am thc rieng vi tinh than cong ong rat manh. Ho rat ngoan ao, a chuong hoa bnh va an chay.

Ve tieng Viet, cac em co the ghi ten theo hoc tieng Viet tai trng mnh, neu co tren 25 phu huynh lam n chnh thc yeu cau. Cac em se hoc mot tuan hai buoi, moi buoi mot tieng ri sau gi hoc chnh (t 15:30 en 17:00) hoac hoc tai mot trung tam khac vao sang th bay, buoi hoc lau hai tieng ri. Giao vien day cac chng trnh nay do cac s giao duc trc tiep chon t cong ong ngi Viet.

Ngoai viec co gang trau gioi truyen ba ngon ng di san, cac sac dan di c Gia Na ai con thi hanh cong viec bao ton van hoa va ngon ng rieng qua cac phng tien truyen thong ai chung. Ben canh khoang 100 t bao hang ngay bang tieng Phap, tieng Anh con co cac bao ch xuat ban bang 50 th tieng khac nhau.

Cong ong ngi Viet Toronto co hai t tuan bao. ai truyen hnh Gia Na ai cung danh cho na tieng e phat hnh noi tieng Viet. Ngoai ra cong ong cung co nhng hoat ong van hoa, giao duc nh My, co nhng buoi ra mat tac pham van hoc nghe thuat, hoi htao ve van hoa, giao duc, xuat ban sach song ng Anh Viet danh cho tre em va ngi muon hoc them tieng Viet, trnh dien am nhac Viet.

Nhng ieu a thc hien va ang thc hien noi len no lc cua cac cong ong di c va dan ban tho cung nh chnh quyen cac cap. Tuy a gop phan tao nen mau sac phong phu a van hoa, nhng van cha xoa c s that chua chat la cac nen van hoa nho nay ang phai vat lon e song con.

Bi chung ta hieu rang theo quy luat t nhien dan di c ch co the gi gn ban sac va tieng noi cua mnh nhieu nhat la ba the he. Trng hp QUebec, Ontario, ... va cac trng hp khac la ca biet.

Cac ngon ng tho dan

Dan ban a, quen goi la Da o Gia Na ai song rai rac, nen tieng noi cua ho cung chia rai rac khap mien at nc. Co rat nhieu ngon ng thieu so ang b nguy c tieu vong.

Tuy la chu nhan lau i cua dai at nay, cac ngon ng tho dan khong c hung s u tien nao t pha chnh quyen lien bang va tieu bang nh ngon ng di san cua cac sac dan di c. Con em tho dan thng b cng bc vao hoc cac trng noi tru xa cong ong cua cac em, trong cac trng o b cam dung ngon ng me e.

Chnh sach ong hoa cng ran nay a lam ton hai en long t tin va kieu hanh cua cac cong ong tho dan, ong thi khien van hoa tho dan mau tan lui. Theo tai lieu a thong bao, au nam 1990, ch con 53 tho ng song sot. Trong so nay 37 tho ng co so ngi dung di 1000. Ba mi bay tieng noi nay co the xep vao loai ng tren b vc tham tieu vong.

Ch co ba tho ng co ve nh co tng lai sang sua chut t. o la tieng ngi Inuit, ngi Ojibwa, va ngi Cree.

Dan Cree, dan ban a ong dan co tren 100,000, song rai rac cac tnh bang Quebec, Ontario, Manitoba, Saskatchewan, va Alberta. Phan ln thuoc ve Da o Rng, con lai song Saskatchewan va Nam Alberta la Da o Bnh Nguyen. Mot trong bo lac Sakatchewan la nhom duy nhat a co bao ong tranh chap vi nha cam quyen. Co nhieu nhan vat ngi Cree co chan trong First National Assembly cua Gia Na ai. Co thi ho buoc phai nhng at e lay tien mua hang may rieng roi ieu hanh lay, o la hang Air Creebec. Hien nay hoc a co sach bao, tap ch in bang tieng Cree, cung nh co phan mem tieng o trong may vi tnh. Con khoang 56 nghn ngi nio tieng me e.

Dan Inuit, quen goi la dan Eskimo co tren 150,000 song rai rac tren cac b bien Alaska, My, bien Beaufort, lanh tho Yukon va Northwest Territories Gia Na ai (co 20,000 ngi), Tay Ba Li, Nga va Greenland. Van sinh song theo loi co truyen la san ban, bay thu rng, anh ca va san ca voi. May chuc nam gan ay ho b cong chung phan oi v nghe bay thu. Van e nay khien thu nhap cua ho giam sut han i.

Thi con Lien So, chnh quyen o a buoc ngi Inuit pha Tay vung eo bien Bering phai di chuyen vao noi a, khong cho tiep xuc vi cac cong ong khac Alaska. Nay th hai ben eo bien a tiep xuc c vi nhau. Bang Alaska a danh cho mot vung at rieng. Gia Na ai, ngi Unuit a oi quyen s dung at t ba mi nam nay. Nam 1992, chnh phu lien bang a lap mot khu t tr ln nhat the gii cho ngi Unuit.

Co hai nguyen do khien cac cong ong ngi Unuit phai song cach biet nhau va cach biet vi cac vung pha nam. Mot la thi tiet mua ong rat khac nghiet, hai la cac cong ong Inuit von t xa a tru ngu rai rac v hanh nghe anh ca, bay thu rng nen cac cong ong song rat xa nhau.

Dan Ojibwa hay Chippewa, la dan thieu so ln nhat bac Hoa Ky, 70 nghn ngi va Gia Na ai 100,000 ngi. Ho song tap trung Quebec, Ontario, Manitoba va Saskatchewan (Gia Na ai) bang Minnesota, Wisconsin, va North Dakota (My). Ho sinh song theo loi co truyen san ban, hai lm. Co bo lac trong ngo va trong lua loc. Con khoang 30,000 ngi noi tieng me e.

Von la dan c chien au, Chippewa trc ay a lien minh vi Anh e chong lai Hoa Ky. Nam 1812 ho a noi loan tan cong va pha huy thanh pho Detroit. Hien nay ho van tranh au oi oi at va quyen anh ca vi tieu bang Wisconsin va lien bang Hoa Ky, a co bao ong xay ra nam 1989, va 1990.

Nhng chnh sach sai lam qua kh, ngay nay ang c chnh quyen lien bang va cac tnh bang va cac tnh bang sa oi qua cac chng trnh phuc hoi ngon ng tho dan. Cac chng trnh nay giup cac phu huynh co ieu kien truyen lai ngon ng me e cho con em ho. ao Baffin cua North West Territories, con em ngi Inuit co the hoc tieng me e t cac lp mau giao cho en ba.

Nhng nhn chung, cac ngon ng nay ch c a vao giang day nh mot mon hoc trong nha trng, nh tieng Phap hay cac ngon ng coi nguon khac, ch cha c coi la ngon ng chnh thc. Tuy nhien, chnh sach nay cung a xoa i phan nao an tng cho rang co mu toan tieu diet cac ngon ng va van hoa tho dan Gia Na ai.

Tham khao:

The language of Canada cua Chambers J. K. 1980, Ottawa

A linguistic profile cua Bourbeau R. 1989, Montreal

The Encyclopedia of the Peoples of the World cua Amiram Gonen, 1993, New York

Dieu Tan

Bai truocDau trangBai ke