Home  |  Email  |  Advertising Rates  |  Vietnamese Fonts  |  Old Issues  |  Guest Book

Muc luc

ai Chung so 58 - phat hanh ngay 15/9/2000

Duramax

Chua Thien Mu, ngay hoang kim rc r.

Ky s Sagant Phan

Thng ve que me, th ng quen thang canh cua que me.

Nhac en Hue th khong khoi ngam ngui, nh thng. Viet en Hue th khong khoi e de, v qua nhieu ngi viet ve Hue. Ngi que quan tai Hue, ngi que quan tai Ha Noi va ngi que quan tai Ca Mau. Co nhieu bai viet ve Hue con hay hn nhng ngi sanh trng tai Hue, co ngi cat tieng hat vong ve Hue con hay hn nhng ngi sanh trng tai Hue gap boi.

Hang nam Tet gan en, tai Sai Gon va tai Hoa Ky nay, tap nap nhng lch treo tng. Toi thch nhat la lch thang chap co chup hnh nhng thang canh que hng. Tng ri x chng vai nam, nhng en nay em lai cung en hn 22 nam tri troi qua. Lan nao cung vay, d t lch thang en hnh Hue la long toi khong khoi ngam ngui. Ngay xa co dp i cong tac ra Hue, trong bung mng ca thang tri an ngu khong yen. Sai Gon th tri khko rao, nhng khi en Hue th t t phi trng en tan nha tro, t t tren tri t xuong at. Cai lanh cua Hue hnh nh t trong xng lanh ra hnh nh ch co bun bo Hue mi tr c, v no nong t chan long nong ra, con cai li th khoi noi roi. Va cung nh vay cai li nong qua nen toi noi ho khong hieu, va ho noi toi cung ... b luon. Nhng roi sau cung ca hai phai rang hieu. i bo muon ra cai gio va thang ban noi: ... Ngai qua?

Tai Hoa Ky nay, lan nao d lch thang ch thang ban trung uy Hai quan, ma ngay xa lam ham trng mot chiec tau nho, s y chay tau va b uoi len b i i khoi cho i lai tau, ch han thang canh Hue, tieu bieu nhat la thap chua Thien Mu. Toi hoi no la g ay? No ngo toi mot hoi roi o quau:

_ Tao ngu cung en lan o la cung, au co ngu qua nh may tng vay. o la chua Thien Mu con nt len nam cung biet, bay at o.

Toi ci khang khac va khong tra li, en nay cung gan 5 nam tri.

Thang ban ch hnh noi thap la chua Thien Mu ch that s o la thap ten T Nhan, nay goi la Phap Duyen cao o 22 met, gom 7 tang. Moi tang th mot v phat, tng cao nhat th c Phat Thch Ca hay The Ton. Thap mi xay t i vua Thieu Tr. Va cai thap nay soi bong xuong giong song Hng lang le troi ngang nam nay sang nam no.

Chua Thien Mu c chua Nguyen Hoang cho lenh xay vao khoang nam 1601, dang d va vai nam sau th xong. Nhng i en tram nam sau, nam 1710, chua Minh (Nguyen Phuc Chu) cho uc chuong va le khai chuong rat ln. Tieng chuong ngan rat xa nhng tieng ngan buon ao nao hn nhng tieng chuong chua cua nc Viet, neu ke t Ha Noi tr vao. Hnh nh chuong chua Xa Li cung copy y nh kieu chuong chua Thien Mu, nhng tieng ngan kem ao nao hn, hay la tai gan trng n sinh lam cho chuong... ngan het noi ?!

That s neu chua Nguyen chon vung at o e cat chua Linh Mu th hnh nh at o cung khong tot theo phong thuy a ly cho lam. Biet bao nhieu vu chay chua, hoa hoan nho va roi en hoa hoan ln. Sau cung nam 1904 th bao lut nam Thn a lam sach bach nha chua. Va roi ngay nay cang them tieu ieu v khong co nhieu thien nam tn n en tham vieng nh xa na.

Nam 1696 i Khang Hy 34, Phng Trng Thch ai San chu chua ai Trng Tho (Quang ong) c s gia cua chua Nguyen Phuc Chau, nguyen s gia nay goc ngi Phuc Kien, ngu tai Hoi An co tng qua lai nhieu lan tnh Quang ong, kem th gii thieu cua e t phng trng Thch ai San hien lam quoc s cho vua Khang Hy khuyen khch nen ve phng Nam ma hoang phap mot cong oi chuyen.

Nha s Thch ai San cung oan tuy tung tren di 50 ngi i tau bien duyen (ong Mong) thay qua ln nen hi hai trong long. Phng trng Thch ai San ngu tai chua Thien Lam (tai nga ba i Nam Giao Hue) va sau o tai chua Linh Mu. Va quy y cho chua Nguyen Phuc Chau phap danh la Hng Long, hien co khac chi tiet chuyen nay tren chuong chua Thien Mu.

Khi quoc vng, chua Nguyen, co hoi Hoa Thng ai San van e mua ca co c phep hay khong. Hoa thng ong y. Trong quyen nhat ky Hoa thng co noi nhng nhac kh cua oi mua ca gan giong nhac kh cua Trung Hoa phan na. Van e am thoai vi nhau dung thong ngon, va thong ngon khong gioi ve Phat phap nen thng hay b trac tr.

ong thi trong quyen nhat ky cua Hoa thng, chung ta biet c hang nam vao khoang sau Tet chnh phu (co ngha quan lnh cua nha Vua) i xuong cac lang, quan ma bat lnh xung cong. Ho chon nhng thanh nien tuoi t 16 tuoi tr len, than the cng trang va dong gong ch ve phu xung quan. Va lai quan oi ma phuc dch. Neu thi chien th ra tran, neu khong co chien tranh th lai lam xau dch cho cac phu. Tuoi cha en 60 th cha c tha ve que. Va cung v vay cha me thng s con b bat lnh nen thng ch con vao chua ma lam s sai. Do o bon khoac ao nha chua rat ong va Phat phap xem nh khong co.

Cung tai kinh o Hue, Hoa thng ai San nhan xet ve nc Viet nh sau, theo phong thuy a ly:

Nc ai Viet phong tho kh hau, kh am thnh, kh dng suy. Con trai thong minh khong bang con gai, moi chuyen lam viec ch en khuya.

V la mot nha s co c o, Hoa thng e ngh nhng ieu sa oi phap tr nh sau:

Nen tien cong Trung Quoc e e cao chnh hieu

at on luy e cung co bien thuy

Thng yeu quan s e co vo long trung dung

M trng hoc e giao duc nhan tai

Mot cau chuyen c thuat lai trong quyen nhat ky do Hoa thng Thch ai San viet sau ay: Khi quoc vng tiep phai oan, e tang them phan long trong th quan lnh ng vay quanh hai lp. Lp ngoai toan ngi cao ln, rau ria, ai rau t th ke them rau gia, oi mao bang go o, thep vang, mac ao oan o, cam kim thng ng thang hang kht rt. Lp trong toan thanh nien manh me, cht khan a la o, mac ao nhung luc, cam kim ao. Can ao va can trng eu sn mau anh ao. Ngoai san th vai ngan quan ng chat kh the hung dung. Sau buoi le o, quoc vng chu quy y.

Cung quyen nhat ky, chung ta c biet thong thng khi la chay, nha vua va quan eu ra sc chay en ma cu la. Chnh quoc vng noi, nc ai Viet trong nc toan nha tranh. Nam nao cung co c hoa hoan, moi lan chay lan ra hang may dam, neu khong cu th tat ca eu ra tro het. Hoa thng ai San bay mot chuyen, nen at lenh tien xem nha thay mat nha vua vay, va giao cho mot ai quan cam lenh tien ra lenh nh thay vua vay.

Trong quyen nhat ky, Hoa thng cung co noi en s sam uat thnh vng cua Hoi An. Nha ca san sat va chu pho a so ngi Phuc Kien, co cau cua Nhat Ban. Neu khong co chien tranh keo dai th ngay nay Hoi An cung co the khong thua g Singapore hay HongKong.

Trong oan chot chnh quoc vng nc ai Viet, vua Nguyen Phuc Chau co dan en Hoa thng mot loai ng ngot goi la ng thot not. Mot loai cay da cao ch moc rieng at Nam vang (Gian pho Trai). Va phai ton t nhat tren 50 nam mi co trai thu hoach c. Quoc vng thng noi trong nui nc Cao Mien co mot giong ngi co uoi dai 2m3, tieng ci nh ngi, neu choc gian se can, an tht ngi ta.

Trong quyen nhat ky cua Hoa thng Thch ai San, bat au ghi t nam 1694 thang 8. Luc o Hoa thng ang tiep s gia ai Viet tai chua Trng Tho, Quang ong. Ban chanh c lu gi tai Van kho Nhat Ban, thuoc ho ang Dien Phong luc trc lam bac s rieng cho mot s quan Tau ben Quang ong mua c, sau khi chet dan con chau ang vao Van kho Hoang gia Nhat Ban.

Khi Hoa thng tr ve Trung Quoc co em theo nhieu vang bac chau bau cua quoc vng ai Viet (Chua Nguyen Phuc Chau) cung thien nam tn n dan cung nhieu en noi ... Hoa thng xay mot ngoi chua rat to ln nh sau:

... Hoa thng xay lau Bu Cac ph Tay Viet T Sn, hien long bong nhat, noc vut tng may lien tiep dien ngoc cung chau, rc r nao nha tho giao, nao cung bat quan trai, cung tiep khach, cho thien tam, xem chang khac nh non bong nc nhc vay, suoi reo chim hot va cay ti bong mat...

Nhng cung v s giau co cua chua Trng Tho, Quang ong do Hoa thng ai San lam chu lam tang them len long tham cua quan Tuan vu tnh Phuc Kien, Ha Trung. Nhan mot vu vu oan cua ao s dao Lao, ben bat giam hoa thng ai San, anh on roi lu ay i Cong Chau, tu tai chua Sn T. Nhng quan tong tran Tha C Hoa bat va ap giai ve nguyen quan. Hoa thng Thch ai San chet benh gia ng gan Trng Sn. Ngay kia quan Tuan vu Giang, Ly C Hoa, ngi a bat giam Hoa thng ai San cung khong khoi b an chem v giau vua nhng so vang ma y thu c.

That s tr lai chua Thien Mu, chung ta a biet chua ngoai kinh thanh Hue, xay cat tren go nui xa An Ninh, huyen Hng Tra. Nguyen trc o co mot ngoi chua Phat hi nho va tieu ieu. Va trai qua may i vng chua, chua Thien Mu khong mot luc nao ngng sa sang. Nhng v mot the at khong tot do Hoa thng ai San co noi ro nen chua Thien Mu b biet bao nhieu tai ng don dap. Nam 1904 Nham Thn bao lut, chua b tan pha nang ne, hau nh b h hai hoan toan. Vua Thanh Thai ong long va cho xuat kho trung tu lai ep e nh ngay hom nay.

Khi Hoa thng ai San at chan en nc Viet. Ngi nhan thay c dan ay thuan hau. Hai ben b ngi i, gai nhieu hn trai, ao mac chuong mau hong, mau luc. Sap en vng phu, khong co thanh quach chi het, ma chung quanh trong toan tre gai lam hang rao, trong hang rao o cat mot hang dai trai lp bang co tranh. Moi dinh trai eu co at sung ong ong to nho khac nhau. Sau trai lnh th co them mot vong tre ay mat gai. Co mot b tng at thap, vng phu Nguyen Phuc Chau tru ngu trong o.

Mon chay don au tien do quoc vng khoan ai, nhieu mon khong biet ten, qua na dung mat ma tron vi nep. Qua ngay mai le chanh, co ong u ba quan van vo, ngoai ng rat nhieu ngi ng ngo vao. Chap sau vua em nhng o ng dung va chau bau co ngu y khoe vi Hoa thng ai San: nhng mon nay ben Trung Quoc co hay khong? Xem ra cac mon eu lam bang vang, tat ca eu la lung choa mat, nhng thieu van nha. Vao nam Minh Mang nguyen nien, v chu chua Thien Mu ten Mat Hoang Hoa Thng xin vua gia an cho xay chua v b h nat. Vua Minh Mang chuan y va chua Thien Mu c ni rong va ep hn. Noi tieng thang canh kinh o Hue.

_ Chua ai Viet Nguyen Phuc Chau noi giong ong thng chanh tong, i th 30. Phap danh Hng Long uc chuong nay nang 3285 can e vao chua Thien Mu, cung Tam Bao lau dai.

_ Nguyen cau gio ma thuan hoa, nc thnh an dan, chung sanh tho phap gii eu c ven toan tr tue.

_ i Vnh Thanh th sau, ngay Phat an thang 4 nam Canh Dan.

Rieng mot ieu ac biet ma hau nh nhng sach s t e y en, bai v cua Hoa thng ai San lam bang go vang co ghi:

_ T dong thng chanh tong nh thap cu the, thng Thach Ha Liem Huy ai San, lao to Hoa thng Giac Linh

_ Bai v Lao To Hoa thng hieu Thach Liem, huy ai San, khai sn chua Thien Mu, noi giong ong Thng Chanh Tong, i th 29.

Rieng tai chua Quoc An, bia a co ghi nam 1729 noi en Hoan Bch Thien s Ta Nguyen Thieu tu chua la Ha Trung (Tha Thien) vang lenh Ngha Vng qua Quang ong mi ai San Hoa thng.

Ngay nay du khach khong khoi bui ngui tac da khi i ngang qua chua Thien Mu reu phong va u buon am am. Nhat la chieu ma, hnh nh au ay co mot tieng chuong chua va ngan nga nh nhac lai ngay xa. Ni nay tng c m ai hoi toan dan kinh o. em th en uoc sang choang, ngay th quat ta, ao mao ai hia, tng s nghiem trang, dan chung thanh knh... Vang trong tieng oc kinh Phap Hoa cua vai tram tang lu, chuong mo ngan nhp eu vang. Thanh tr thai bnh la ay. Nay tat ca eu tr ve canh khong khong co co. Co la ch con mot con rua a oi bia, dai nang dam sng hang tram nam nay khong biet moi.

Sagant Phan

Bai truocDau trangBai ke