ai Chung so 71 - phat hanh ngay 15/4/2000

Duramax

VONG VE CO QUOC

Thinh Quang

Thu Xa -- Pho nho tng chng nh i vao huyen thoai

T ba tnh en cac tap tuc co truyen

t nhat a vai lan, toi a nhac en Thu Xa - pho nho xinh xan - nam ve pha ong, cach tnh l Quang Ngai 10 cay so ngan, ch von ven mot day pho duy nhat, ke t au lang Tien Sa keo dai en a gii Phc Long va chieu rong tnh t b vc song Hong en tan lan ranh gia hai xa Phu Cng va Ha Khe khong hn hai cay so ngan ng ban knh.

Pho Nho Thu Xa hien dien t ngot hang nhieu tram nam sau khi mot oan tau buon cua ngi Trung Hoa au tien cap ben, mang hang hoa en trao oi hoac ban cho dan ban x. Cac thng thuyen nay xuat phat t Xiamen (Ha Mon), Fuzhou (Phc Chau) thu phu tnh Fujian (Phc Kien). Co the co en hang tram chiec tach ri t cac nhom i en Malaysia (Ma Lai), Singapore (Tan Gia Ba), Java (Giao Oa) va Philippines (Phi Luat Tan)... Hau het eu noi tieng Phc Kien (spoken Hokkien) co giong tng t nh ngi Tieu hay Trieu Chau - Sn au thng c goi la Xoa Thau (Teochew, Swatow)... Cac nhom thng thuyen tren c xem la cac nha hang hai Trung Hoa au tien en lam thng mai tai Thu Xa - mot vung c xem la yen lanh nhat luc bay gi.

Thi gian au ho con mang tnh chat oi chac buon ban vi nhau roi quay thuyen tr ve nc. Nhng roi, v nhu cau cho cong viec lam an, mot so trong am thng thuyen gom a phan ngi Phc Kien, Trieu Chau, Quang ong va Hai Nam tnh nguyen lai trong nom cac kho hang va t o khu pho nho nay bat au hien dien. Thu Xa b tach ri ra khoi cng tho trieu nh Hue e tr thanh khu nhng a, di quyen cai quan cua mot vien on trng ngi Phap, trc thuoc vi toa s Phap va ieu khien bi vien kham s ai dien toan quyen ong tai kinh o Hue. Cac c dan ngi Hoa thanh lap tng bang (congregation) - ngi thuoc tnh hay mot a phng nao tai Trung Hoa en c tru th lap thanh bang hoi lay ten a danh cua mnh lam ten bang hoi. Cac bang Phc Kien, Trieu Chau, Hai Nam va Quang ong co t ngay pho nho nay tach ri ra khoi phu T Ngha - mot phu trong Tnh Quang Ngai ngay nay goi la Huyen T Ngha. Cac thue khoa eu do vien on trng thu va e nap len toa S.

He thong hanh chanh, ngoai vien on trng ngi Phap con co vien bang ta, di co phng trng, thuoc trng... cai quan nhng ngi Hoa co can cc dan ban x, nh cac thuoc trng Minh Hng (nhng ngi i Minh), Tan Thuoc sau cai lai Tan Thanh (nhng ngi i Thanh nhap Viet tch). Hai thuoc trng nay khong co a bo nh Phng Thu Xa nhng co ho tch, hng qui che cua ngi dan thuoc a nh Tourane (tc a Nang ngay nay).

Trong nhng nam au khi mi nh c, cac ngi Hoa thng tru co quyen gi quoc tch cua nc mnh, mien lien tuc nap thue than, va con cai sinh ra t chnh quoc hay tai ban x nap thue nhi ong lien tuc cho chnh phu thuoc a. Ho co the qua lai vi ho chieu (passport) con hieu lc ma khong co s cam can nao. Trai lai, ngi dan ban x muon ra khoi nc phai la nhng ngi co the lc va khong lem luoc ve chnh tr.

Tng cung can biet, gia nh ngi Trung Hoa song ve nghe hang hai thng b phan tan. Co gia nh chia i nhieu nhieu quoc gia khac nhau, roi v hoan canh lap gia nh vi ngi ban x oan dng chan vnh vien tai o... Nh ngi Phc Kien hau het Singapore, Malaysia va Indonesia. Dan a phng goi ngi Phc Kien la Hokkien hay Fukienese tc ngi cua tnh Fujian. Ngi Trieu Chau (Teochew) a phan Thai Lan, Sumatra va Cam Bot... Trieu Chau la mot phu giap ranh tnh Phc Kien nam ve man ong cua tnh Quang ong. oan ngi hang hai nay hien dien ong ao tai mien Nam Viet Nam, Hong Kong, Bac My, Canada, Uc ai Li, va Tan Tay Lan, ni ma ngi Cantonese (Quang ong) noi u th ngon ng lan lon nhau gom tieng Y, tieng Phap, tieng Hy Lap, tieng Tay Ban Nha. Thnh thoang ho cung en ca Macau ngay trc khi m mang Hong Kong vao nam 1842.

Trc kia vao i nha Minh, co ca ngi Hakka - giong ngi song lang bat i t nc nay sang nc khac - en vung ong Nam A va tiep tuc i vao man Nam Trung Hoa. luon tai ay. Bat au t o ngi Hakka c goi la Khek, co ngha la khach. So ngi Hakka hay Khek nay tng hien dien tai mien Nam Viet Nam, trong o co Hoi An va Thu Xa. Co the la v danh t goi ngi Hakka la Khek tc khach cung ngha vi guest ma sau nay co mot so ngi goi la Khach chung chung cho ngi Trung Hoa sinh song trong at nc Viet Nam chang?! That ra, nh tren a noi danh t "Khek" ch cho ngi Hakka. Ngi Hakka gom co sau loai nh Taipu tc Thai Bo, Huizhou tc Hue Chau, Fengshun (Phong Thuan), Mexian, Popo va Yongding tc Vng nh. Loai ch ve ngi Yonding bao gom ca giong ngi Hokkien Hakas tc giong ngi "Khach Phuc Kien" a phan hien dien tai hai thanh pho Faifoo va Thu Xa.

Ngi Hainanese, tc ngi Hai Nam song tren mot hai ao ln thuoc tnh Quang ong - ngay nay a tach ri thanh mot tnh mi. Ngi Hai Nam tai hai vung Wenchang thuoc vung ong Bac va Qiongshan mien Bac hai ao, co xu hng en Singapore, con nhng ngi Quynh Chau Phu th xuoi ve Van Thu Xa, co mot thi con goi la Tan Pho tc Pho Nho Thu Xa...

Nhng nha hang hai Trung Hoa vt bien ca ra i khong phai e lam mot cuoc tham hiem nh cau chuyen "Tam Mi Ngay Vong Quanh The Gii," ma Pleas Foog - nhan vat chnh cua cau chuyen - ch i t cau lac bo nay en cau lac bo khac e hng tach ca phe thm ngon vi thoi milk chocolate co mui v am a ngot lm, ma ho - nhng ngi di c Trung Hoa nay, cung khong phai la nhng nha van noi tieng nh Trollope, Dickens, Thackeray hay Stevenson thng thch en cac cau lac bo e nham nhi gi hng, hay ngoi thng thc mon ngong t quay vi mau banh m phet b Bretel nhap cang t Phap, noc can vai chai Cognac tram nam hay t coc ru Rhum cay xe mieng, ngoi gac chan len mat ban noi phet cho qua ngay oan thang. Vi nhng nha hang hai Trung Hoa th khac. Tuy ho cung an uong say sa cung co ca vo ngu gia b hay mai que lo thm lng lng, hay nhng mon an oc ao nh "bao ng" hoac "hai sam" mang len t bien ca. Tat ca nhng hai san nay, tr thanh nh cac mon ngon vat la qua cac ban tay tai ba kheo leo cua cac ong hoa au quan. o la cha noi en cac loai sn hao nh oc kh chang han, va luon ca lu "chuot sam ngu i" lo cai mo ra, nam ngo ngoe cai uoi keu len chin cht... la nhng mon an tuyet vi... Cac nha hang hai nay khac vi may nha qu toc Ang-le... ch co c cai hng thu roi nam phe ra tai cac cau lac bo. Con oi vi ngi Trung Hoa th loi hng thu co tnh va ngon lanh, va ngoai giao vi muc ch co tnh toan la lam sao cay cho c nhng cay ngi ho xuong cac manh at ph nhieu ni at nc nao ho ang tru ngu. Ho khong can co nhng cau lac bo nh Broodle, hay Brook hoac White hay c nh cau lac bo co cu nhat Luan on mang ten Bianco cua Y ai Li, va e xay ra nh trng hp nha th Swin-burne b khai tr (ra khoi cau lac bo) ch v ...toi ang tr khong tm ra c cai mu n "chup" phu kn ca vanh tai mnh - hay nh ong nha van noi tieng Evelyn Waugh, nong nay, coc can ma b mi ra khoi chon an chi cua cac nha qu toc... Vi nhng nha hang hai Trung Hoa nay luc nao cung to ra hai hoa, tot bung, san sang nhan nhng mien la ho trong c cay ngi vao tha ruong ph nhieu nay mot cach nhe nhang nh ho ang hng mat gia trung khi be ca, ma trong o co ca Thu Xa...

Noi chung ngi Trung Hoa a phan en mien ong Nam A, theo ban thong ke cho thay la c dan Jinmen (Ha Mon) ke can Xiamen (Ha Mon) thuoc Tnh Phc Kien xep vao loai ngi Hokkien, en nh c ong ao tai Singapore, Malaysia, Java va Viet Nam. Tai Philippines th a so ngi Fuzhou (Phc Chau) va Guanzhou (Quang Chau). Tai Thai Lan, Sumatra va Kampuchea co ngi Chaozhou (Trieu Chau) thuoc loai Teachew. Mot so khong t xuoi ve Viet Nam ma Thu Xa la ni au tien ho chon lam ni nh c vnh vien, v.v...

* en cau chuyen ba tnh

Tai pho nho Thu Xa cung co lam "ho" du nhap vao ma a phan cung goc vi ho cua ngi ban x. Chang han nh ho Tran (Chen), ho Lam (Lin) phan tan rai rac ca mot na vong a cau. Co mot so ngi nguyen goc ho Tran oi sang ho ien. Nhng nhng ngi oi ho ien sau nay van con biet goc gac ho hang mnh, nh co gia pha du a trai qua 3.000 nam... Ho Tran co nhieu loi phat am khac nhau nh ngi Hokkien (Phc Kien) th goi la TAN, ngi Cantonese (Quang ong) th oc la CHAN, ngi Hokchew (Phc Chau) th phat am la TING hay CHIN.

Trung Hoa co ca hang tram ho, v vay goi la ba tnh. Trong tram ho co ca ho Nguyen. Hien ho Nguyen tai Hong Kong hay cac vung thuoc Tnh Quang ong. Ngoai ra tai Thu Xa con tm thay co ho Bach, ho Thai, ho Pham, ho Phng, ho Quan, ho Diep, (nguyen t ho Tham oi sang), ho Ha, ho Hong, ho Hoang, ho Ly, ho L, ho Ton, ho Vng, ho Van...hay cac ho T, Ha, inh... ang, Chung, Phan, Ngo, Tram, v.v...

Que hng toi tuy la mot pho nho khiem nhng nhng a tng mot thi vang bong... Nen thng mai tai ni ay rat tru phu, thnh vng. Ho buon ban toan tho san, mua t cac mien que trong tnh va bien che lai cho ung tieu chuan va nhu cau cua th trng ngoai quoc nh Hong Kong cung nh cac tnh thuoc mien Nam Trung Hoa ...So vi tnh l Quang Ngai, Thu Xa luc bay gi co mot mai lc ma th xa Quang Ngai khong the nao sanh kp. Thu Xa c xem la mot cang e van chuyen hang hoa i khap nc hoac xuat cang i cac quoc gia khap vung ong Nam A.

Mot on lnh "kho xanh" chan at c goi la lnh Tiep noi trai lai t lnh "Tap" co the b pham ten uy cua nha vua hay mot v ai than nao o trong nc(?!), co bon phan i tuan tieu gi an ninh trong khu vc, canh gac va...ghi giay phat ve sinh trong thanh pho. Di quyen on trng la ong "Ach" tc ong Quan, ngi Phap lay t lnh Le Dng ra. Di ong Ach la oi, t vien lnh "tiep" chan at c on len, co nhiem vu phan phoi viec tuan tra, don ve sinh, giat giu, nau nng cho vien on trng...

Nam 1937, Thu Xa a co nha bu ien, co ien thoai cong cong, co en ien nha va ngoai lo chnh. Cung cung trong nam hai hang dau Shell con goi la dau con so cua Hoa Ky va hang dau Socony cua Phap c xay cat ngay trong thanh pho. Cac nha buon Trung Hoa thng chuyen ch tho san thu mua c i khap ni hoac cho xuat cang i cac nc ngoai mot cach qui mo, nam hau het nen kinh te chang rieng g trong tnh ma luon ca cac tnh lan can nh Bnh nh, Phu Yen, Khanh Hoa, Tam Ky - mot phan at cua Tnh Quang Nam... Ho con mua cac hang hoa t ngoai quoc nhap vao Thu Xa va trai ra cung khap cac vung trong nc...

Nhan thay nen thng mai tai mien Nam Trung Viet do cac Hoa thng nam gi toan bo, hang L.U.C.I.A la mot trong nhng hang ln nhat cua Phap luc bay gi o sang lap mot thng xa ngay tai trung tam thanh pho Thu Xa, khong ngoai muc ch tranh gianh lai nguon li to ln nay. Thanh pho Thu Xa a tng c Hoang e Bao ai co lan vi hanh en e tham vieng va ong thi sac phong cho 108 v than a b chet ngoai khi thuoc lanh hai Viet Nam, c th phung tai ngoi chua Hai Nam trong trung tam thanh pho. Va cung trong dp nay Hoang e Bao ai ban thng Huan Chng cho cac bang trng ngi Hoa a co cong gop phan khong nho xay dng nen kinh te cua at nc luc bay gi.

* Cung nh cac tap tuc co truyen

Thu Xa co nhieu tap tuc tng t vi ngi dan ban x. Ho cung cung mot ngay tet c xem la trong ai. Ho cung a Ong Tao ve Tri, cung len phn, cung dng neu, cung vao khem, cung than, cung rc Ong Ba To Tien ve vui Ba Ngay Tet. Tren ban th nha nao cung khoi hng nghi ngut, cung phao o ru hong, v.v... Gan nh cac tap tuc giong nhau nh ngi ban x... Ch co khac la trc ngay tet en ho con co le tet "ong Ch" - ho xem ay la ngay sum hop gia nh, ngay tieu bieu cho mua xuan sap en.

Ngi Hoa dng to nh bang hnh thc chua chien. Ngay Nguyen Tieu, tc Ram thang Gieng vi ngi ban x th...ai sieng nay quay, song vi ngi Hoa Thu Xa luc bay gi xem o la mot ngay thieng lieng nhat... Nam 1944 tr ve trc, luc at nc con thanh bnh, nhat la bang Hai Nam ho cung bai linh nh ot nhng trang phao dai suot ca bao nhieu tieng ong ho va luon ca phao bong phong len nhng hnh anh cuoc song nong thon, hoac cac nang tien rc r ca anh hao quang gia lng tri. o la cha ke cac tuc "xo co" cung am hon, hay nhng em "chng co" vao thng tuan thang bay, v.v...

Vao nhng dp le hoi, ngi Hoa con co nhng mon ngon vat la. Khong nh ngi Phap hay Hoa Lan luc nao cung bang long vi pho mat Cambert hoac Rochefort hay trng ca muoi cavier cua Nga, hoac co mui v Trieu Tien bang cac mon bo nng kem theo vi kim chi va cay va chua xen lan vi v ang, ma thay v bang nhng mon khac nh bao ng, cc ca, toc tien, a bien, hao x, bong bong ca, yen sao cung xoi bat bu...

Nhng roi, sau khi con ng sat xuyen Viet hoan thanh, cac ca bien nho khong con tac dung na, nhng lai s chuyen van bang ng bo... Tiep theo la Cuoc The Chien Th Hai bung no...pho nho Thu Xa b anh hng nang ne...t o hoan toan suy sup...

Di thi e Nhat Cong Hoa, thi gian mi tiep thu Quang Ngai, hau het cac cap lanh ao cua tnh t chnh quyen en oan the hay cac nha hoat ong xa hoi co trach nhiem ghi lai cac di tch lch s luc bay gi chang mot ai e cap en. Neu co th ch la vai dong n gian ghi nhan mot cach "h hng" trong mot tap a Phng Ch, ma tac gia gan nh hoan toan khong biet g ve mot pho th co tam voc quan trong i vao lch s... ay qua la mot thieu sot ang tiec. Oi! Pho nho Thu Xa...gi ay au ch con la mot thi vang bong...

Thinh Quang

         


 

Copyright (c) DaiChung News Media 2002